Общее·количество·просмотров·страницы

воскресенье, 30 сентября 2012 г.

Удмурт кылъёсты буре ваён? - Поминки по удмуртским словам?


Туала вакытэ паськыт вӧлмемын пӧртэм кылъёсын тунсыкъяськон но соосты дышетон. Но таин ӵош ик секыт ужпум кылдэ на пичи лыдъем калыкъёслэн кылъёсынызы. Маин та герӟаськемын? Герӟаськемын уно лэчыт ужпумъёсын но али монэ тужгес сюлмаськытэ трос удмурт лексикалэн начармемез. Бен начармемез! али дырлы трос выль кылъёс (неологизмъёс) малпамын но нормативной лексикае пыртэмын ни ке но. Татын но трос ченгешонъёстэк кенешыны уг луы. Малы? Малы ке шуоно нырысь ик та кылъёс юромо малпамын (озьыен соос инскуственной луо, мон вересал на «соевой» шуыса. Соин но, дыр, удмурт калык ымнырзэ кисыръяса ик кызьы но озьы нырысь-валысь со кылъёсты «пумитаз», но соостэк кыл уз азинскы); кыкетӥез – пӧртэм интыосын со выль кылъёсты адӟыса возьыт луэ асьмен, оло, со кылъёсты малпасьёсмы понна, оло, удмурт кылмы понна, сокем шуш, ямсыз, янгышъёсын калыклы адӟымон ошемын шуыса. Но та бордын но ужпум ӧвӧл ай. Егит удмурт калыклэсь вераськемзэ кылыса, интернетын (вотэсын) гожъяськемъёссэс учкыса-чакласа шергес адӟисько ни куд-ог удмурт кылъёсты. Ӵемгес син шоры йӧто ӟуч яке англи кылысь «пыртосъёс» яке соосты калькировать карыса берыктэмъёс. Озьыен удмурт кылмы начарме? Тунсыко суред пӧрме кадь – пыдэстэм бекчелы укша. Огпалаз ву кисьто, кисьто но уг тырмыто, лэся, нош со вакытэ ик огпалтӥз кален-кален, чик шӧдытэк, со ву бызе, пегӟе. Удмурт кыллэн но, мынам малпамея, али сыӵе югдурез. Тыршиськом, выль кылъёсты пыртӥськом кадь, нош со вакытэ ик трос кылъёс но кыл формаос вераськонын шергес кутӥсько, мукет кылъёсын воштӥсько (мукет синонимъёсын яке ӟуч, англи кылъёсысь асэстэмъёсын), уг кутӥсько, вужмо яке адями со кыл сярысь чылкак номыр уг тоды. Ас сюлмаськонзэ та пумысен мыным вераз вал ай удмурт кылосбур факультетысь дышетӥсь, мон университетын дышетскыкум: «Ма, али туж пичи визьем егитъёс вуо дышетскыны. Огласянь визьмо кадь, нош удмуртлык но удмурт культура сярысь сокем ӧжыт тодо. Тани мар со сыӵе сюан но тодытэк вуо ни ке, мар сярысь со вера?». Татын дышетисьлэн сюлмаськонэз валамон со герӟаськемын нырысь ик удмурт культураез, фольлорез ӧжыт тодэмен но татын валтӥсь проблемаез луэ удмурт лексической фондлэн начармемез. Али вакытлы калыклэсь вераськонзэ кылзыса но лыдӟыса гинэ но шӧдыны луэ удмурт кылын но солэн вераськетъёсаз (диалектъёсаз) кылъёслэн туж активно архаизме выжон процессы мынэ шуыса. Маин меда та герӟаськемын? Татын но уно кылъёс вераны луоно. Кызьы утёно кылмес? Нырысь ик асьмелы уногес вераськоно, гожъяськоно удмурт кылын но кылзиськоно удмурт кылэз. Татын ик ватсаны кулэ на, куспамы вераськыкумы ӵемгес тыршоно аслад вераськетысьтыд кылъёстэ пыртыны но кенешись эшедлэн кылъёсыныз ӵошатоно, оло, азьпалан соин сэрен кылыд но узырмоз. Кышкано ӧвӧл тон удмурт литературной кылэз дышетэмын ӧвӧл яке умой уд тодӥськы шуыса, соин сэрен вераськыны возьдаськиськыны но кулэ ӧвӧл. Тынад вераськет (диалектной) кылыд со сыӵе ик УДМУРТ КЫЛ! Тросэз кылъёс кутӥсько пересьёслэн вераськоназы гинэ, егитъёслэсь со кылъёсты туж шер кылод. Но кыллэн но калыклэн алапал нуналыз со егит калык! Сыӵе пассивной лексика кематэк воксё но вуынын быгатоз, вуж книгаосын но экспедиционной записьёсын гинэ на пумиськыны быгатоз. Таӵе югдур ӝоже уськытэ.
Озьы ик, малпасько, тӥляд но уно дэмланъёсты луозы на та ужпум пумысен.
Но али мынам потэ вал сыӵе аспӧртэмлыко условной горд книгае пыртэме улӥын пусъем удмурт кылъёсты, кудъёсыз али лябӟем муртъёс кадь, оло, кулозы, оло, выль улон но кужым шедьтозы (ваньмыз ми кийын!). Та кылъёс пыртэмын, мынам чакламея, соин та список тӥледын ватсаськыны быгатоз  яке тӥ мукет сямен малпаськоды ке куд-ог кыл сярысь, кулэсмоз но (со шумпоттоз гинэ). Малпасько, асьмелы тросэз удмурт кылъёсты буре ваён ортчытыны кулэ уз луы.

 

1.     Майбыр
2.     Кадырланы
3.     Берекет
4.     Пирдан
5.     Тэльмырыны
6.     Бӧляк
7.     Выжы-кумы
8.     Касаны
9.     Шурдыны
10.  Ярашон/ ярашыны
11.  Кушласькыны
12. Кайгырыны
13.  Кельыштырыны
14.   Байкыны
15.   Мызон
16.  Тунгон
17.  Ана
18.   Эзель
19.   Сэндра
20.   Кабыл
21.  Быртык
22.  Сультырман
23.  Сульдэр
24. Чокмор
25.  Бургы
26.     Мурес азь
27.  Торшор
28.  Пазьылэс
29.  Вугы
30.  Тэльбуго
31.  Виртурын
32.   Улэпкын
33.  Эркын
34. Пеперъяны
35.  Гурпул
36.  Луо (речной песок)
37.   Изнэс
38.  Кӧ
39. Ныпъет
40. Сюреланы
41. Катыны
42. Биньгозы
43. Гужланы
44. Варгас
45. Майыг
46. Шальтыраны
47. Гын
48. Куды
49.  Капчи безмен
50.  Ӟенгай
 
51.Куды мульы
52. Пужей
53. Вукуар
54. Пачанушы
55. Вамен тул
56.  Балян
57. Узьым
58. Шормуӵ
59. Маймыл
60. Корос
61. Шуэрскыны
62.  Валес
63. Лапча
64. Шурали
65. Курбон
66. Сэбед
67. Черланы
68. Убир
69. Нызьыли
70. Колӟо
71. Кур
72. Сюсьтыл
73. Ныркыны
74. Тӧлпуз
75.Тӧлсяська
76. Сылмыны
77. Быдэ вуыны
78. Бызырмем
79. Быргинчи
80.  Чалма
81.  Жоланы
82. Вольтчыны
83.  Ӝикыт
84. Ӝажы
85.  Калтӥськыны
86. Карас
87. Чешкояськыны
88.  Нюр
89. Окты-калты
90. Пелькышет
91. Пери
92. Мыж
93.  Пештырскыны
94. Пис
95.  Алыны
96. Сукыр (адями сярысь)
97.  Паньтэм
98.  Туклячи
99.  Кудо
100.  Кынар ….
 

 

 

понедельник, 13 августа 2012 г.

Удмурт тус, мурт пуштрос



Мерлыкын астэ возён яке ӟуч сямен вераса этика, макем воштӥськемын туала улонын, азьвыл вакытъёсын ӵошатыса? Котькыӵе дыръёсы ассэ умой возись адямиез гажазы но шонер визьнодаса будэтэмын шуылӥзы. Но! Улон азьлань дырттыса быземен астэ умой возёнлэн пуштросыз мыдтусъяськиз. Арберилы, вырослы яке маке верамлы мукет пуштрос но дунъян сётыны кутскизы. 
Азьвыл удмурт мерлыкын астэ возён юн кат выллем вал, кудзэ адями тӥя ке, зол курлан но ултӥян улэ сюре вал. Таӵе кат аспӧртэмлыко радъя вал удмуртлэсь улонзэ, дышетэ шонер улыны мерлыкын но инкуазь пушкын. Кылсярысь, бизем нылаш картэзлэсь анай-атайзэ нимынызы ноку вазьыны уг яра вал. Со соослы «анайзы», «атайзы» шуыса вазиське вылэм. Выль кен картэзлэн семьяез азьын уг яра вал гольык йырзэ гинэ но возьматыны. Удмурт кышномурт дӥсяськыны кулэ тазьы, мугор вылысьтыз гольык киосыз но ымнырыз гинэ мед адӟиськозы шуыса. Туала арын нылъёсмы ветло ни вакчи юбкаосын, дэремъёсын, штанъёсын, кыре потто макесъёссэс, гадьзэс, куссэс, йырсиоссэс лэзьяса ветло. Калык сямъя улӥсь удмурт сыӵе муртэз сантэмась ведин кышномурт нимасал, дыр. Пиос сярысь верано ке, со озьы ик чакланы кулэ вал нимысьтыз астэ возён катъёсты. Пӧйшураны мынон азяз со кышноезлэсь нимаз изе вал, «кышномурт зын» медаз пыӵа шуыса. Таӵе зын пӧйшуранын шуд уг вайы но пӧйшуръёсты курдатэ шуыса, лыдъяло вал. Со сяна мурт кышноос азьын штантэм но дэремтэк ветлон умойтэмен лыдъяськиз. Воргорон аракы юонын чаклаське вал. Огъя верано ке, азьвыл нокин но винаез огшоры уг юы вал. Аракы со весяк сям-йылолъёсын кутӥськись юон гинэ вал, туннэ со ву выллем луэмын ни: куке мылыд потэ ю. Азьвыл воргорон золгес кудӟе ке, сое ӵыжы-выжыосыз юн курлало но тышкасько вал ини, возьытэ уськыто.
Кунояськонлэн аслаз куронъёсыз. Кин ке но шуиз вал, удмуртъёс, пе, туж кема пумиськыны но люкиськыны выро шуыса. Серем кадь, но удмурт понна со огшоры юондыр кадь гинэ ӧй вал, кунояськонлы со вылӥ пуштрос висъя. Кунояськон дыръя адямиос кема адӟиськымтэзы бере пумисько, тупало, ог-огзэс ӟечгес тодо но гажан мылкыд пыӵато. Нимысьтыз кунояськон гуръёс кырӟаса верало кузёоссылы ӟеч кылъёссэс но капчи мылкыдзэс. Кузё сюмыксэ сектан азьын нырысь ик ачиз кӧня ке веръя но бӧрысь ини куноосызлы секта. Ачиз веръямен со возьматэ аракыезлэсь юымон но ческыт луэмзэ. Куноос ӝӧк сьӧры ӝог гинэ уг пуксё вал: коркалэн кузёосыз куинь пол пуксьыны куремзы бере гинэ. Нош кӧня ке сием-юэмзы бере ӝӧк сьӧрысь султо но палэнэгес пуксё, озьы возьмато асьсэлэсь кӧт тыремзэс. Туала арын трос кунояськонын вал, нош зэмос удмуртаз ӧжыт вал. Али куноос юаса но уг уло ӝӧк сьӧры пуксё, лоп-лоп сиё-юо, собере кудӟыса шулдыръяськемзы уг луы ни, тау шуэмзы сярысь веранэз ик ӧвӧл. Пичи дыръям, тодӥсько на ай, Быдӟын нунал вуэ ке, бӧлякъёслэн коркаостӥзы ветлӥськом. Котькуд коркаын ӝӧк тыр ческыт сиён. Милемлы, пиналъёслы, со сыӵе шумпотон! Нош пересь нэнэе весь тышкаське вал трос сиськиськоды шуыса. Тунсыко пример веразы кунгож сьӧрысь куноослэн удмурт гуртын кунояськемзы сярысь. Лыктӥллям ни, пе, соос, ӝӧк сьӧры пуксиллям. Кузё кышномурт шыд, ӝук, пӧрам, аракы, чай вае. Таослэн кӧтсы тырем ни, нош кышномурт весяк вае, пе. Табере удмурт эшсылэн йыраз лыктэм ӝӧк сьӧрысь султоно шуыса. Озьы султэмзы бере гинэ кышномурт сюдэмысь-сектамысь дугдэм, пе.
Астэ нимысььтыз катъёсъя возьыны кулэ вал егит семья но. Нылпи возьмась, кӧто кышномурт, удмурт мерлыкын туж гажамон но дунъямон вал, малы ке шуоно со выль улон сётэ. Та дыре ик кышномурт чакласькыны кулэ вал но утиськыны урод синъёслэсь, жоб лулъёслэсь. Секытэн луэм кышномурт юондыръёсы, кисьтонъёсы но шайвылэ ветлыны уг яра вал. Солэн картэзлы но аслыз пудоосты вӧсь карыны, нымы-кибыез вийыны уг лезё вылэм: оскизы, сьӧлык нылпизы вылэ усёз, нылпизы кулэм яке бадӟым менё вордӥськоз шуыса. Нош туала кӧто кышномуртъёс гольык кӧтсэс поттыса ветло, куд-огез нылпи вордытозязы юмшанъёсы ветлэ.
Туала карысь удмурт нылпиос асьсэ культуразэс туж ӧжыт яке воксё уг пыӵато. Анай-атайёссы ужаса уг ваньмо, нош нылпи садын кар культуралы дышыса удмурт культураез выжыкылэз выллем гинэ сюлмазы басьто на. Карысь анай трослы воргоронлэсь удысъёссэ басьтыны тырше, картэныз кивалтэ. Со дыре ик нылпи Европаын сямен ас эрказ будэ, оло соин но тросэз карысь удмурт нылпиос эрказъяськемын? Егит удмурт тросгес пыӵатэ ни, адӟем каре, ӟуч но европейской этикаез. Удмуртлыкмы чебер тусбуй выллем кыле, куке пушказ солэн мукет мурт тырмытэмез.
ӟучъёслэсь адӟем карыса удмурт мерлыкын юнмамын ини «Тӥ» шуыса бадӟым арлыдо муртъёслы вазиськон. Нош азьвыл «Тон» шуыса вазисько вал али. Али вакытэ «Тон» шуыса мӧйы муртъёслы вазиськон гуртъёсын гинэ кылемын на. Тазьы вазиськон кылемын на вашкала вакытысен, куке удмуртъёс общинаен улӥзы, кытын котькудӥз одӥг кадь но шори люкемын. Мон ӧй верасал адями «Тӥ»  шуыса вазиське ке, озьы со адямиез гажамзэ возьматэ шуыса: со озьы вера ке но, сюлмаз сыӵе муртэз адӟемпотостэм карыны быгатэ.  Мурт калыкъёслэсь пӧртэм праздникъёссэс но али шулдыргес но возьмасагес пумитаськомы ни, нош асьме сямъёсмы юондырлы пӧрмо яке ышо, кулэтэм карисько. Кылсярысь, Выль ар, 23 тулыспал, 8 южтолэзь но мукет. Европаысь басьтӥмы, кылсярысь, сиськон сямез: пурт кулэ луыны бур кийын, нош вилка – паллян. Тодӥсько на макет умойтэм но мурт потэ вал мыным та сям. Озьы ке но дыши. Сыӵе вакытъёсы тодэ лыкто университетысь одӥг дышетӥсьмылэн кылъёсыз: «Человек – скотина, немного лягается и ко всему привыкает».
Котьмар ке но улон азинске, воштӥське. Глобализация кален-кален аслэсьтыз ужзэ лэсьтэ. Мон малпамъя, улонын котьку луыны кулэ тӧдьы но сьӧд буёл, уродэз но умоез. Ваньмыз туж умой яке туж урод гинэ луиз ке, равновесие ышоз. Со понна адямилы быръён сётэмын, кудпала солы вамыштыны, трос учыре адями ачиз быдэсак уг ке но вала ӟеч-а, урод-а сюрес быръе шуыса. Статьяез лыдӟыса шонертэм луоз валаны, удмурт калык дӥськутэн ветлыны, вашкала дырын сямен астэ возьыны косэмын шуыса. Нырысь ик малпаськоно, дыр:  маин ми мон пӧртэм мукет калыкъёслэсь; ма удмуртсэ кельтоно пушкамы, кудӥз йырзазьын валан сётоз: «тае мыным лэсьтыны яра, мон удмурт бере, нош таизэ уггес, со удмуртлыкме пожда». Но туннэ нуналлы зэмлык таӵе – удмурт мерлыкын астэ возён катъёс тросэз ышемын, воштӥськемын но кулэ уг ни карисько шуыса, соос адямилэсь улонзэ шонер ӧртӥ нуыны кылдытэмын вал ке но.